SERMO HABITVS IN BASILICA FAVSTI DE VERSV PSALMI LXXII {TENVISTI MANVM DEXTERAE MEAE}: ET DE VISIONE DEI
quod cantauimus domino, propositum nobis ad loquendum credamus. hinc uobis fiat sermo noster. et cui diximus: {tenuisti manum dexterae meae, et in uoluntate tua deduxisti me, et cum gloria assumpsisti me}, ipse ad intellectum clariorem assumat corda uestra, et adiuuet nos misericordia et gratia sua me loquentem, uos iudicantes. quamquam enim propter commoditatem depromendae uocis altiore loco stare uideamur, tamen in ipso altiore loco uos iudicatis, et nos iudicamur. doctores dicimur, sed in multis doctorem quaerimus, nec uolumus nos haberi magistros. periculosum est enim et prohibitum domino ipso dicente, {ne uelitis dici magistri, unus est magister uester Christus}. periculosum ergo magisterium, discipulatus securus est. ideo psalmus: {auditui meo}, inquit, {dabis gaudium et exultationem}. securior est enim uerbi auditor, quam uerbi prolator. ideo ille securus {stat, et audit eum, et gaudio gaudet propter uocem sponsi}.
et quia doctoris apostolus susceperat dispensationis necessitate personam, uidete quid dicit: {cum timore et tremore multo fui apud uos}. tutius est ergo ut et nos qui loquimur, et uos qui auditis, sub uno magistro condiscipulos nos esse nouerimus. omnino tutius est, et hoc expedit ut nos non tamquam magistros, sed tamquam condiscipulos uestros audiatis. uidete enim quia sollicitudo nobis impacta est ubi dicitur: {fratres nolite plures magistri fieri, in multis enim offendimus omnes}. quis non contremiscat, cum apostolus dicit, {omnes}? et sequitur: {quisquis in uerbo non offendit, hic perfectus est uir}. quis autem audeat dicere se esse perfectum? qui ergo stat et audit, in uerbo non offendit. qui autem loquitur, etiam si, quod difficile est, non offendit, quid patitur cum timet ne offendat? oportet ergo uos esse non solum loquentium auditores, sed et timentium miseratores, ut in eo quod uerum dicimus - quoniam omne uerum a ueritate est - non nos, sed ipsum laudetis; ubi autem sicut homines offendimus, eumdem ipsum pro nobis oretis.
scripturae sanctae sunt, ueraces sunt, inculpatae sunt. {omnis scriptura diuinitus inspirata utilis est ad docendum, ad arguendum, ad exhortationem, ad doctrinam}. nihil est ergo quod scripturam accusemus, si nos forte, illa non intellecta, in aliquo deuiemus. cum ipsam intellegimus, recti sumus. cum autem ea non intellecta praui sumus, ipsam rectam dimittimus. non enim eam deprauati deprauamus, sed illa stat recta, ut ad illam corrigendi redeamus. uerumtamen ut nos exerceat eadem scriptura, in multis locis uelut carnaliter loquitur, cum lex semper spiritalis sit. {lex enim}, ut ait apostolus, {spiritalis est, ego autem carnalis sum}. cum sit ergo illa spiritalis, tamen saepe cum carnalibus quasi carnaliter ambulat. sed non eos uult remanere carnales. quia et mater paruulum amat nutrire, sed eum non amat paruulum remanere. in sinu tenet, manibus fouet, blanditiis consolatur, lacte nutrit. omnia paruulo facit, sed optat ut crescat, ne semper talia faciat. uidete apostolum. melius enim ipsum intuemur, qui se etiam matrem non dedignatus est dicere, ubi ait: {factus sum paruulus in medio uestrum, tamquam nutrix fouens filios suos}. sunt enim nutrices fouentes quidem, sed non filios suos. item sunt matres nutricibus dantes, non fouentes filios suos. apostolus uero, germano et pingui caritatis affectu et nutricis personam suscepit dicendo: {fouens}, et matris addendo: {filios suos}. idem ergo nutritor et fotor alio loco dicit, quod paulo ante commemoraui: {cum timore et tremore multo fui apud uos}.
sed dicis: quales illi erant, ut ille cum timore et tremore multo esset ad illos? {tamquam paruulis}, inquit, {in Christo lac uobis potum dedi, non escam. neque enim poteratis, sed nec adhuc quidem potestis; estis enim adhuc carnales}. quos carnales dicit, paruulos tamen in Christo dicit. sic arguit, ut non abdicet. et carnales et paruuli in Christo. non uult tamen eos esse carnales, quos dicit esse paruulos in Christo. optat esse spiritales, omnia diiudicantes, et qui a nemine diiudicentur. {animalis enim homo}, sicut ipse dicit, {non percipit quae sunt spiritus dei: stultitia est enim illi, et non scire potest, quoniam spiritaliter diiudicatur. spiritalis diiudicat omnia, ipse autem a nemine diiudicatur}. idem ipse dicit: {sapientiam loquimur inter perfectos}. ut quid ergo loqueris, si inter perfectos? quid enim opus est te loquente homini perfecto? sed quaere in quo perfectus sit. forte enim non inuenio perfectum cognitorem, sed iam inuenio perfectum auditorem. est ergo et auditor perfectus, mente iam capax, cui solidus cibus nullam faciat perturbationem, nullam ingerat cruditatem. {quis est hic, et laudabimus eum}? nec dubito tamen esse aliquos spiritales, bene audientes, bene diiudicantes. apud istos non laboro. aut enim carnalis inuenior, et misericorditer mecum agit; aut capit quod dico, et congratulatur mihi.
ecce nunc suscepi uerba psalmi, quae modo cantauimus: {tenuisti manum dexterae meae}. da carnalem auditorem, quid putabit, nisi quia deus apparuit in forma humana, apprehendit illi manum dexteram, non sinistram, et deduxit in suam uoluntatem, quo uoluit assumpsit? si hoc intellexerit, immo si hoc putauerit, numquid intellegit? qui enim intellegit, uerum intellegit. qui autem putat falsum, non intellegit. ergo si hoc putauerit homo carnalis quia dei natura atque substantia distincta membris est, determinata forma, circumscripta quantitate, manens loco, quid cum illo facio? si dixero: non est ita deus, non capit. si dixero: ita est, ille quasi capit, sed ego decipio. non possum dicere: ita est, ne mentiar; et non undecumque, sed de deo meo, de saluatore et redemtore meo, de spe mea, de illo ad quem extendo desiderium meum. non est res leuis de tali mentiri. de tali falli molestum est et periculosum est. de tali autem mentiri exitiosum est et perniciosum. non autem omnis qui mentitur, fallitur. si enim ipse uerum scit, et falsum loquitur, mentitur, non fallitur. si autem ipse putat uerum esse quod uerum non est, fallitur; et si hoc dicit quod uerum putat, non mentitur, sed tamen fallitur. deus illi donet non falli, qui noluit mentiri.
si ergo, ut dixi, paruulus ille noster talem crediderit deum, habentem certis corporis sui locis membra disposita, circumscriptum figura, terminatum forma, localiter manentem, localiter se mouentem, iuxta id quod dicitur, {quo ibo a spiritu tuo, et a facie tua quo fugiam? si ascendero in caelum, tu ibi es; si descendero in infernum, ades}. si in caelo ipse, si in terra ipse, si in inferno adest, quid facit modo ille paruulus? si audit, non quaerat cum Samaritana montes et templa quo uult ire ad deum, ab Ierusalem ad montes Samariae. ad templum uisibile non festinet, non quaerat aliquod templum quo ueniat ad deum. ipse sit templum, et ad illum ueniet deus. non contemnit, non refugit, non dedignatur, immo dignatur, si non indignatur. audi pollicentem, audi interim promittendo dignantem, non minando indignantem: {ueniemus}, inquit, {ad eum ego et pater}. ad eum quem supra dixit dilectorem suum, obeditorem praeceptorum suorum, custodem mandati sui, amatorem dei, amatorem proximi sui: {ueniemus}, inquit, {ad eum, et mansionem apud eum faciemus}.
non est angustum cor fidelis, cui angustum fuit templum Salomonis. nam et ipse cum fabricaret hoc dixit: {si caelum caeli non sufficit tibi}. et tamen {templum dei sanctum est, quod estis uos}. nos enim, inquit loco alio, templum dei uiui sumus. et unde hoc probas? tamquam ei diceretur, {sicut scriptum est}, inquit, {habitabo in eis}. si tibi magnus aliquis patronus diceret: habitabo apud te, quid faceres? cum angusta domus tua esset, procul dubio turbareris, omnino terrereris, optares ne fieret. nolles enim esse in angustiis recipiens magnum, cuius aduentui domus tua paupercula non sufficeret. noli timere aduentum dei tui, noli timere affectum dei tui. non te angustat, cum uenerit; immo ueniendo dilatabit te. nam ut scias, quoniam dilatabit te, non solum aduentum suum promisit: {habitabo in eis}, sed etiam ipsam latitudinem, addendo: {et deambulabo}. latitudinem istam, si diligis, uides. {timor tormentum habet}, ergo angustias habet; ac per hoc amor latitudinem habet. uide latitudinem caritatis: {quoniam caritas dei diffusa est}, inquit, {in cordibus nostris}.
sed unde tu ei quaerebas dilatare locum? ipse inhabitator dilatet: {diffusa est enim caritas Christi in cordibus nostris}, non tamen ex nobis, sed {per spiritum sanctum qui datus est nobis}. si diffusa est caritas in cordibus nostris, et {deus caritas est}, ecce iam ex quantulocumque pignore deambulat deus in nobis. pignus enim accepimus. quid illud est, cuius pignus tale est? quamquam melius habent codices, qui habent arram, quam qui habent pignus. eamdem quippe rem interpretes dicere uoluerunt. interest tamen aliquid in loquendi usu inter arram et pignus. pignus enim quando datur, cum datum fuerit propter quod pignus datum est, pignus auferetur. iam multos uestrum intellexisse non dubito. uideo enim, sed ex collocutione qua loquimini ad alterum, sentio eos qui intellexerunt uelle exponere iis qui nondum intellexerunt. ergo planius aliquanto dicam, ut ad omnes perueniat. accipis, uerbi gratia, codicem ab amico tuo; ut tibi det, das aliquod pignus. cum reddideris quod accepisti, propter quod pignus posuisti, ille quod reddideris habebit, tu pignus recipies. non enim habebit ambas res.
quid ergo, fratres? si caritatem modo deus tamquam pignus dedit per spiritum suum, cum rem ipsam reddiderit, qua promissa pignus dedit, auferendum est a nobis pignus? absit. sed quod dedit, hoc implebit. ideo melius arra quam pignus. aliquando enim pretium, uerbi gratia, praeparas dare pro ea re quam tenes bonae fidei contractu, de ipso pretio das aliquid. et erit arra, non pignus, quod sit complendum, non quod auferendum. iam ergo intellege. si inuenio dilectorem, habet arram, et ex arra desiderat plenitudinem. arram ipsam consideret. hoc enim implebitur, unde arra data est. ipsam cogitet, ipsam apud se discutiat, ipsam inspiciat, ipsam de plenitudine illa quam non uidet, interroget, ne forte aliud in plenitudinem desideret, quam est in eo quod accepit arram. forte deus aurum daturus est, auri plenitudinem completurus est, et de auro arram dedit. metuendum est ne tu pro auro plumbum desideres. aspice ergo arram. si tibi potuero suadere ubi aspicias: {deus caritas est}.
inde habemus aliquid, inde aspersi sumus, inde irrorati. cuius ros talis est, qualis fons? rore isto aspersus, sed flagrans in fontem, dic deo tuo: {quoniam apud te est fons uitae}. in rore isto natum est desiderium, in fonte satiaberis. ibi est quod sufficit nobis. {filii autem hominum sub tegmine alarum tuarum sperabunt}. quid desideramus pro magno ea dei beneficia quae donat et bestiis? beneficia quidem ipsius sunt, quis dubitat? a quo salus uel minimi animantis, nisi ab illo de quo dictum est: {domini est salus}?
sed ait idem ipse psalmus: {homines et iumenta saluos facies, domine, sicut multiplicata est misericordia tua deus}. quamquam misericors deus, tam multiplicem habes misericordiam, ut non tantum ad homines, uerum etiam ad iumenta perueniat. tanta praeuales misericordia, ut facias solem tuum oriri super bonos et malos, et pluas super iustos et iniustos. nihilne peculiare a te sancti tui, nihil proprium pius accipit, quod impius non accipiat? plane accipit. audi quod sequitur. iam enim dixerat: {homines et iumenta saluos facies, domine, sicut multiplicata est misericordia tua deus}, adiunxit et ait: {filii autem hominum}. quid ergo? paulo ante quos dixisti homines, non erant filii hominum? {homines}, inquit, {et iumenta saluos facies, domine; filii autem hominum}. quid ergo? {filii hominum sub tegmine alarum tuarum sperabunt}. hoc non cum iumentis. quare ergo isti et illi homines? an non etiam homines filii hominum? profecto et homines filii hominum. unde igitur ista distinctio, nisi quia ipse homo qui non erat filius hominis, homo non filius hominis, Adam; homo filius hominis, Christus. {sicut in Adam omnes moriuntur, sic in Christo omnes uiuificabuntur}. quaerunt salutem cum iumentis qui moriuntur, et non uicturi moriuntur. quaerunt salutem cum filiis hominum qui moriuntur, ut numquam moriantur. eliquata est illa distinctio. illi pertinent ad homines, homines; isti filii hominum ad filium hominis.
quid ergo sequitur? {filii autem hominum sub tegmine alarum tuarum sperabunt}. ecce spero, ecce spes. sed spes {quae uidetur, non est spes}. futura ergo quae promittuntur, inebriabunt. {inebriabuntur ab ubertate domus tuae}. timeo ne forte quemadmodum paulo ante membra corporis quaerebat in deo, sic in eius ebrietate non cogitet satietatem ineffabilium bonorum, sed crapulam carnalium conuiuiorum. dicamus tamen. cogitet quod potest, si maiora non potest. non recedat de sinu, cum crescit. sequamur, et qui possumus, quantum possumus, spiritaliter delectemur. {inebriabuntur}, inquit, {ab ubertate domus tuae, et torrente uoluptatis tuae potabis eos}. quo uino, quo musto, qua unda, quo melle, quo nectare? quaeris quo? {quoniam apud te est fons uitae}. bibe, si potes, uitam. conscientiam para non gulam, mentem non uentrem. si audisti, si intellexisti, si dilexisti, quantum potuisti, iam inde bibisti.
attende quid biberis. caritatem bibisti. si nosti illam, {deus caritas est}. si ergo caritatem bibisti, dic mihi in quo loco bibisti. si nosti illam, si uidisti illam, si amas, unde amas? quidquid enim bene amas, caritate amas. quomodo autem caritate aliquid amas, qui caritatem non amas? ergo si amas, unde amas? uenit ad te, et nosti eam, et uides eam. et non in loco uidetur, nec corporalibus oculis quaeritur, ut uehementius ametur. nec auditur affatu, et quando ad te uenit, non sentiebatur incessu. numquid deambulantis in corde tuo aliquando plantas sensisti caritatis? quid ergo est? cuius hoc est, quod iam est in te, et non capitur a te? sic disce amare deum.
sed deambulauit in paradiso, sed uisus est ad ilicem Mambre, sed locutus est cum Moyse in monte Sina os ad os. et quid inde? ecce qui uidetur in loco, nec sentitur incessu. uis audire ipsum Moysen, ne mihi quamuis nutrire cupienti inquietus infans taedium facias? uisne ergo audire ipsum Moysen? certe loquebatur cum deo os ad os. cui ergo dicebat, nisi ipsi cum quo loquebatur: {si inueni gratiam ante te, ostende mihi te ipsum}? loquitur cum illo os ad os, {sicut quis loquitur ad amicum suum}, et dicit ei: {si inueni gratiam ante te, ostende mihi temetipsum manifeste}. quid uidebat, et quid sitiebat? si non erat ipse, quomodo ei dicitur: {ostende mihi temetipsum}? non possumus dicere quod non erat ipse. si non esset ipse, hoc ei diceret: ostende mihi deum. cum dicit ergo: {ostende mihi temetipsum}, manifestat quod ipse erat, quem sibi uolebat ostendi. {et loquebatur cum eo os ad os, sicut quis loquitur ad amicum suum}. uis ergo audire, si capis deum? Moysi apparebat latens. si enim non appareret, non esset cum quo os ad os loquens diceret ei: {ostende mihi temetipsum}. si autem non lateret, non adhuc quaereret uidere eumdem ipsum. si ergo capis, si intelligis, potest hoc deus simul et apparere et latere, apparere specie, latere natura.
hoc si, ut potuisti, intellexisti, uide ne subintret tibi, quod deus ut appareat in qua uult specie naturam suam conuertit. incommutabilis est deus, inconuertibilis est deus, non tantum pater, sed pater et filius et spiritus sanctus. {in principio erat uerbum et uerbum erat apud deum, et deus erat uerbum}. ipsum uerbum deus incommutabilis est, sicut deus apud quem est deus. nihil in ulla persona cogites detrimenti, nihil commutationis. deus enim pater luminum, {apud quem non est commutatio, nec momenti obumbratio}. si ergo incommutabilis est inquis quid est illa species, in qua ut uoluit cui uoluit apparuit, deambulando sonando uel se etiam ipsis carnalibus oculis exhibendo? quaeris a me quid sit unde faciat deus praesentiam sui, quasi iam explicare possim unde fecerit mundum, unde fecerit caelum, unde fecerit terram, unde fecerit te. iam uideo respondes de limo. ecce te de limo. unde limum? respondes: de terra. sed puto non de illa terra quam alter fecit, sed de illa terra quam fecit {qui fecit caelum et terram}. unde ergo et ipsa terra? unde caelum et terra? {dixit et facta sunt}. bene, optime respondes. agnoscis: {dixit et facta sunt}. nihil plus quaero. sed quomodo cum tu dicis: {dixit et facta sunt}, ego nihil plus quaero. sic nec tu plus quaeras, cum dico: uoluit, et apparuit. apparuit, sicut congruum iudicabat; latuit, sicut erat.
uerus affectus noster, noster amor, nostra dilectio de illo pignore in id aestuet, in quod aestuabat et Moyses, qui ei quem uidebat, dicebat. {ostende mihi temetipsum}. si hoc ergo quaerimus, filii ipsius sumus. {filii enim dei sumus, et nondum apparuit quod erimus. scimus quia cum apparuerit, similes ei erimus, quoniam uidebimus eum sicuti est}. non sicut uisus est ad ilicem Mambre, non sicut uisus est Moysi, ut adhuc ei dicamus: ostende nobis temetipsum, sed {uidebimus eum sicuti est}. quo merito? quia filii dei. et hoc non ex nostris meritis, sed gratia illius misericordiae. {pluuiam} enim {uoluntariam segrega deus hereditati tuae. et infirmata est}, non de se praesumendo uidere quod non uidet, sed credendo quod uidere desiderat. {tu uero perfecisti eam}. perfecta ergo hereditas eius, filii eius, {uidebimus eum sicuti est}. sed de filiis quid dixit dominus? {beati pacifici, quoniam ipsi filii dei uocabuntur}.
ergo de tam abditis difficilimisque quaestionibus, si quid minus intellegimus, pacifice requiramus. {non infletur alter pro altero aduersus alterum. nam si zelum amarum habetis, et contentiones in uobis sunt, non est ista sapientia de sursum descendens, sed terrena, animalis, diabolica}. filii ergo dei sumus, et agnoscamur quod eius filii sumus, nec agnoscimur nisi pacifici fuerimus. nam unde uideamus deum non habebimus, si contendendo in nobis ipsum oculum extinxerimus.
attende quid dicat, cur timens et tremens loquor. {pacem sectamini cum omnibus et sanctificationem, sine qua nemo poterit uidere deum}. quomodo terruit amatores? non terruit nisi amatores. numquid dixit: {pacem sectamini cum omnibus et sanctificationem}, quam qui non habuerit in ignem mittetur, aeterno igne cruciabitur, infatigabilibus tortoribus dabitur? et uera sunt, et haec non dixit. amatorem te uoluit esse boni, non formidatorem mali, et ex eo ipso quod desiderabas inde te terruit. deum uidebis. propterea contemnis, propterea rixas, propterea turbas moues? {pacem sectamini cum omnibus et sanctificationem, sine qua nemo poterit uidere deum}. quam stulti essent duo uolentes uidere solem oriturum, si contenderent inter se qua parte oriturus esset et quomodo uideri posset, et nata inter se controuersia litigarent, litigando se caederent, caedendo oculos suos extinguerunt, ut illum ortum uidere non possent? ergo ut deum uidere possimus, fide corda mundemus, caritate sanemus, pace firmemus, quia hoc ipsum unde inuicem diligimus, iam ex illo est quem uidere desideramus.
