lectio recentissima sancti euangelii admonuit, terruit nos, ne folia habeamus et fructum non habeamus. hoc autem breuiter exponitur: ne uerba adsint, et facta desint. magnus terror. quis non timeat, cum in ipsa lectione oculis cordis aridam arborem uidet, et sic ut ei dicatur: { nunquam ex te fructus nascatur in aeternum. } terror corrigat, correctio fructus proferat. sine dubio enim dominus Christus praeuidebat arborem quamdam merito aridam fieri, quod haberet folia, et fructus non haberet. ea est synagoga, non uocata, sed reprobata. nam et inde uocatus populus dei, qui ueraciter et sinceriter in prophetis exspectabat salutare dei Iesum Christum. et quoniam fideliter exspectabat, meruit cognoscere praesentem. inde enim apostoli, inde tota turba praecedentium iumentum domini et dicentium, { hosanna filio Dauid; benedictus qui uenit in nomine domini. } turba erat magna fidelium Iudaeorum, ante fusum pro se sanguinem in Christo credentium magna turba erat. non enim frustra dominus ipse non uenerat, nisi ad oues quae perierant domus Israel. in aliis autem crucifixus, iam in coelo exaltatus, inuenit poenitentiae fructum: nec aridos fecit, sed in agro excoluit, et uerbo irrigauit. inde erant illa quatuor millia Iudaeorum, qui crediderunt, posteaquam sancto spiritu impleti discipuli, et qui cum eis erant, linguis omnium gentium loquebantur, et per omnes gentes futuram ecclesiam illa linguarum diuersitate quodam modo praenuntiabant. crediderunt tunc, et ipsae oues erant quae perierant domus Israel; sed quia uenerat filius hominis quaerere et saluare quod perierat, etiam ipsos inuenit. sed nescio ubi tanquam a lupis depraedati latebant in uepribus; et quia latebant in uepribus, ideo ad eos inueniendos non peruenit, nisi spinis passionis dilaceratus: tamen peruenit, inuenit, redemit. illi occiderant; non magis ipsum, quam se. salui facti sunt per occisum pro se. loquentibus enim apostolis compuncti sunt qui pupugerant lancea, compuncti sunt conscientia: compuncti autem consilium quaesierunt, datum receperunt, poenitentiam egerunt, gratiam inuenerunt, et credentes sanguinem biberunt quem saeuientes fuderunt. qui autem remanserunt mala et sterili progenie usque in hodiernum et usque in finem, in illa arbore figurati sunt. modo uenis ad eos, et inuenis apud eos omnia eloquia prophetarum. sed ista folia sunt: Christus esurit: fructum quaerit; sed ideo in eis fructum non inuenit, quia se in eis non inuenit. non enim habet fructum, non habet Christum. non autem habet Christum, qui Christi non tenet unitatem, qui non habet charitatem. ergo per hanc connexionem non habet fructum qui non habet charitatem. audi apostolum: { fructus autem spiritus, charitas: } commendaturus quasi botrum, hoc est, fructum. { fructus autem, } inquit, { spiritus, charitas, gaudium, pax, longanimitas. } noli mirari sequentia, ubi coepit charitas.
ideo discipulis mirantibus arboris ariditatem, commendauit fidem, et ait illis, { si habueritis fidem, et nihil discriminaueritis, } id est in omnibus deo credideritis: non dixeritis, hoc potest deus, hoc non potest; sed de omnipotentis omnipotentia praesumpseritis: { non solum hoc facietis, sed et monti huic si dixeritis, tollere et mittere in mare, fiet. et quaecumque oraueritis credentes, accipietis. } legimus miracula facta a discipulis, imo facta a domino per discipulos: { quia sine me, } inquit, { nihil potestis facere. } potuit dominus multa sine discipulis, nihil discipuli sine domino. qui potuit facere et ipsos discipulos, non utique est adiutus ab ipsis ut faceret ipsos. legimus apostolorum miracula, nusquam autem legimus arborem ab his arefactam, aut montem in mare translatum. quaeramus ergo ubi factum sit. non enim uerba domini uacare potuerunt. si attendas istas usitatas et notas arbores et istos montes, non est factum. si attendas arborem de qua dixit, et montem ipsum domini de quo propheta dixit, { erit in nouissimis diebus manifestus mons domini: } si haec attendas, si haec intelligas; et factum est, et per ipsos factum est. arbor gens Iudaea, sed iterum dico, reprobata, non uocata: arbor illa, quam commemorauimus, gens Iudaea. mons sicut docuit propheticum testimonium, ipse dominus. arida arbor, gens Iudaea sine honore Christi: mare, saeculum hoc omnibus gentibus. uide iam apostolos loquentes ad arborem arefaciendam, et mittentes montem in mare. loquuntur in actibus apostolorum ad Iudaeos contradicentes et uerbo ueritatis resistentes, hoc est, folia habentes, et fructum non habentes, et dicunt illis, { uobis primum oportebat annuntiare uerbum dei, sed quoniam repulistis illud: } prophetarum uerba loquimini, et non agnoscitis quem praenuntiarunt prophetae, hoc est, folia habentes: { ecce conuertimus nos ad gentes. } hoc enim etiam per prophetam praedicatum est: { ecce posui te in lucem gentium, ut sis salus usque in fines terrae. } ecce aruit arbor; et Christus ad gentes, mons translatus in mare. quomodo enim arbor non aresceret posita in uinea, de qua dictum erat, { mandabo nubibus meis ne pluant super eam imbrem? }
hoc ut dominus commendaret prophetice se fecisse, de hac scilicet arbore non solum uoluisse exhibere miraculum, sed futurum aliquid miraculo commendasse; multa sunt quae nos admonent nobisque persuadeant, imo ab inuitis extorqueant. primo, quid arbor peccauerat, quoniam fructus non habebat? quae si suo tempore, hoc est, illorum pomorum, fructus non haberet, nulla esset utique ligni culpa; quia lignum sine sensu non habebat culpam. huc accedit, quia sicut in alio euangelista hoc ipsum narrante legitur, { tempus pomorum illorum non erat. } id enim tempus erat, quo ficus folia profert tenera, quae nouimus nasci ante fructus: hoc ideo probamus, quia passionis domini dies propinquabat, et scimus quo tempore passus sit; et si hoc non attenderemus, euangelistae utique dicenti, { non erat tempus ficorum, } credere deberemus. ergo si miraculum fuerat tantummodo commendandum, et non aliquid prophetice figurandum, multo clementius dominus, et sua misericordia dignius, si quam arborem aridam inueniret, uiridem redderet; sicut languentes sanauit, sicut leprosos mundauit, sicut mortuos suscitauit. tunc uero a contrario, quasi aduersus regulam clementiae suae, inuenit arborem uirentem, praeter tempus nondum fructum habentem, non tamen fructum agricolae suo negantem, et aridam fecit: tanquam diceret homini, non me ariditas huius arboris delectauit, sed tibi uolui insinuare non sine causa hoc me facere uoluisse, nisi quia tibi quod plus attenderes uolui commendare. non istam arborem maledixi, non arbori non sentienti poenam inflixi; sed te terrui, si quis aduertis, ut esurientem Christum non contemneres, et fructu potius opimari quam foliis obumbrari diligeres?
hoc unum est quod dominus commendat se aliquid significare uoluisse. quid aliud? esuriens accedit ad arborem, et quaerit poma. nesciebat tempus nondum esse? quod cultor arboris sciebat, creator arboris nesciebat? quaerit ergo fructum in arbore, quem nondum habebat. quaerit, an potius quaerere se fingit? nam si uere quaesiuit, errauit. sed absit ut erraret. ergo finxit. timens ne fingat, confiteris errasse. auersaris errorem, incurris in fictionem. aestuamus in medio. si aestuamus, optemus pluuiam, ut uirescamus, ne aliquid indignum dicentes de domino, potius arescamus. euangelista quidem, { uenit, } inquit, { ad arborem, et fructum in ea non inuenit. } utique { non inuenit, } non diceretur de illo, nisi qui uel uidere quaesiuerat, uel quaerere se finxerat, quem ibi non esse nouerat. unde non dubitamus, errantem Christum nullo modo dicamus. quid, finxisse dicimus? anne hoc dicimus? quomodo hinc exibimus? dicamus, ne quid euangelista dixerit de domino alio loco, non auderemus dicere nos ex nobis ipsis. quod euangelista scripsit, dicamus; et cum dixerimus, intelligamus. sed ut intelligamus, prius credamus. { nisi } enim { credideritis, non intelligetis, } ait propheta. post resurrectionem dominus Christus ambulabat in uia cum duobus discipulis suis, a quibus nondum agnoscebatur, quibus uelut uiator tertius comitabatur. uentum est ad locum, quo illi tendebant, et ait euangelista: { ipse autem finxit se longius ire. } illi autem tenebant eum more humanitatis dicentes quod iam uesperasceret, rogantes ut cum eis ibi maneret: susceptus hospitio, frangit panem, benedicto et fracto pane cognoscitur. non ergo iam timeamus dicere, finxit quaerere, si { finxit se longius ire. } sed alia quaestio oboritur. hesterna die diu commendauimus in apostolis ueritatem; quomodo inuenimus in ipso domino fictionem? dicendum ergo, fratres, et insinuandum uobis pro mediocribus uiribus nostris, quas dominus pro uobis donat nobis, et commendandum est uobis quod in omnibus scripturis regulariter teneatis. omne quod dicitur siue fit, aut per suam proprietatem cognoscitur, aut significat aliquid figurate; aut certe habet utrumque, et propriam cognitionem, et figuratam significationem. tria proposui, exempla danda sunt, et unde nisi de sanctis scripturis? dictum quod proprie accipiamus, quia passus est dominus, quia resurrexit et ascendit in coelum, quia resurrecturi sumus in fine saeculi, quia cum illo in aeternum, si eum non contemnimus, regnaturi. hoc dictum proprie accipe, noli figuras inquirere: sicut est dictum, ita et est. sic etiam facta. ascendit apostolus Ierosolymam uidere Petrum, fecit hoc apostolus, factum est, ipsius proprium est. narrat tibi rem gestam: gestum ipsum secundum proprietatem. per figuram dictum, { lapidem quem reprobauerunt aedificantes, hic factus est in caput anguli. } si lapidem proprie intelligamus, quem lapidem reprobauerunt aedificantes, et factus est in caput anguli? si angulum proprie accipiamus, in cuius anguli capite factus est lapis iste? si figurate dictum admittamus, et capias figurate; lapis angularis Christus; caput anguli, caput ecclesiae. quare angulus ecclesia? quia hinc Iudaeos, hinc gentes uocauit, et quasi duos parietes de diuerso uenientes et in se conuenientes suae pacis gratia colligauit. { ipse est enim pax nostra qui fecit utraque unum. }
audistis dictum proprium, factum proprium, dictum figuratum: exspectatis factum figuratum. multa sunt, sed interim quod occurrit ex admonitione lapidis angularis, quando unxit lapidem Iacob, quem ad caput posuerat cum dormiret, in quo somno magnum somnium uiderat, scalas a terra in coelum surgentes et homines ascendentes et descendentes, incumbente super scalas domino, intellexit quid debuerit figurare, unde nobis probaret ab illius uisionis et reuelationis intellectu se alienum non fuisse, lapidem pro Christo figurauit. noli ergo mirari quod unxit, quia Christus ab unctione nomen accepit. dictus autem erat Iacob iste in scriptura homo sine dolo. ipse Iacob, nostis, appellatus est Israel. ideo dominus in euangelio quando uidit Nathanael: { ecce, } inquit, { uere Israelita, in quo dolus non est. } et ille Israelita nesciens adhuc qui cum illo loqueretur, respondit: unde me nosti? et dominus ad eum, cum esses sub arbore fici, uidi te: tanquam diceret, cum esses in umbra peccati; praedestinaui te. et ille, quia meminerat se fuisse sub arbore fici, ubi dominus non erat, agnouit in illo diuinitatem, et respondit: tu es filius dei, tu es rex Israel. ille sub arbore fici non factus est arida ficus: agnouit Christum. et dominus ad illum: { quia dixi, cum esses sub arbore fici, uidi te, ideo credis; maiora horum uidebis. } quae sunt ista maiora? { amen dico uobis } - quia Israelita ille, in quo dolus non est; respice ad Iacob in quo dolus non est; et recole, unde loquitur, lapidem ad caput, uisionem in somno, scalas a terra in coelum, descendentes et ascendentes; et uide quid dominus dicat Israelitae sine dolo - , { uidebitis coelum apertum: } audi, Nathanael sine dolo, quid uidit Iacob sine dolo: uidebitis coelum apertum, et angelos ascendentes et descendentes; ad quem? { ad filium hominis. } ergo ille unctus erat ad caput filius hominis: quia caput mulieris uir, caput uiri Christus. nec tamen dixit, ascendentes a filio hominis et descendentes ad filium hominis, quasi tantummodo sursum esset: sed, { ascendentes et descendentes ad filium hominis. } audi sursum clamantem filium hominis: { Saule, Saule. } audi deorsum filium hominis: { quid me persequeris? }
audisti dictum proprium, quia resurrecturi sumus: factum proprium, quia sicut dictum est, ascendit Paulus Ierosolymam uidere Petrum. dictum est figuratum, { lapidem quem reprobauerunt aedificantes: } factum figuratum, unctus lapis, qui fuit ad caput Iacob. deletur exspectationi uestrae quod ex utroque sit, et proprie gestum est et significat figuratum. nouimus Abraham duos filios habuisse, unum ex ancilla, alium ex libera; proprie gestum, non solum narratum, sed et factum: figuratum ibi exspectas? { haec sunt duo testamenta. } quod ergo figurate dicitur, quodam modo fingitur. sed quoniam debet exitum significationis, et ipsa significatio teneret fidem ueritatis, uitat crimen falsitatis. ecce exiit seminans seminare; et seminando cecidit in uia, cecidit super petrosa loca, cecidit inter spinas, cecidit in terram bonam. quis exiit seminare, aut quando exiit, aut in quas spinas, aut in quos lapides, aut in quam uiam, aut in quem agrum? si audis fictum, intelligis significatiue: fictum est. si enim uere homo seminator exiret, et semina, sicut audiuimus, per haec diuersa iactaret, non erat fictum, sed nec mendacium. nondum autem fictum, sed non mendacium. quare? quia significat aliquid, quod fictum est, non te decipit. quaerit intelligentem, non facit errantem. hoc uolens commendare Christus, poma quaesiuit, figuratam ibi, non fallacem commendabat fictionem; ac per hoc laudabilem, non criminosam fictionem; non qua discussa ea in facultatem, sed perscrutata si inuenias, ueritatem.
uideo quod dicturus sit: expone mihi hoc quod significabat, quod finxit se longius ire. si enim significabat, fallacia est, mendacium est. expositionibus nostris et discretissimis regulis debemus hoc dicere, quid significabat affictio quaedam longius eundi: finxit se longius ire, et tenetur, ne longius eat. quantum igitur ad praesentiam corporalem absens putabatur dominus Christus; absens putabatur, uelut longius ibit. tene fideliter, tene illum ad fractionem panis. quid dicam? agnouistis? si agnouistis, ibi Christum inuenistis. diutius de sacramento loquendum non est. qui hoc sacramentum nosse differunt, longius ab eis Christus. id teneant, non dimittant; inuitent ad hospitium, et inuitantur ad coelum.
